kom. (3)
2512
Ważność i unieważnienie małżeństwa
Zawarcie małżeństwa z punktu widzenia przyszłych małżonków jest wydarzeniem doniosłym i szczęśliwym, które może zamienić się w koszmar z powodów prawnych. Warto pamiętać o tym, co jest niezbędne do zawarcia małżeństwa , aby w przyszłości uniknąć wielu problemów natury czysto formalnej.
Nie są odosobnione przypadki stwierdzenia nieistnienia małżeństwa udzielonego przez nieuprawnioną osobę. Wiedza w tym zakresie może być niezwykle przydatna dla przyszłych małżonków.
1. Kiedy małżeństwo nie istnieje?
Prawo przewiduje istnienie tzw. przesłanek konstytutywnych zawarcia małżeństwa, czyli takich okoliczności, które muszą zaistnieć aby małżeństwo w ogóle istniało. Jeśli jedna z tych okoliczności nie istnieje, wtedy nie dojdzie w świetle prawa do zawarcia małżeństwa i każdy kto ma w tym interes prawny będzie mógł wystąpić z powództwem o ustalenie nieistnienia małżeństwa.
Uwaga: Sformułowanie „każdy kto ma w tym interes prawny” oznacza, że z powództwem może wystąpić nie tylko niedoszły małżonek, ale każdy, kogo prawa zostałyby naruszone przez takie małżeństwo. Mogą to być np. dzieci, które w takim wypadku miałyby prawo do mniejszej części spadku.
Oto okoliczności, które muszą zostać spełnione:
Różnica płci przyszłych małżonków
Polskie prawo jak na razie nie przewiduje małżeństwa osób tej samej płci. Na gruncie konstytucji istnieje zapis, że „małżeństwo to związek kobiety i mężczyzny”. Jednak ten zapis prawny ma również inne znaczenie. Jest to zakaz obejmujący zarówno homoseksualistów jak i obojnaków i transwestytów. W przypadku obojnactwa biegły musi stwierdzić, której płci cechy przeważają u danej osoby i na podstawie takiego oświadczenia biegłego, ta osoba będzie mogła zawrzeć małżeństwo z osobą płci przeciwnej. Transwestyta natomiast, który nie przeszedł całego procesu zmiany płci (chodzi tutaj o cechy anatomiczne) nie będzie mógł zawrzeć małżeństwa z osobą „przeciwnej płci” - tzn. jeśli mężczyzna uważa się za kobietę, to z punktu widzenia prawa będzie mógł zawrzeć małżeństwo z kobietą, chyba, że poprzez zabiegi medyczne całkowicie zmieni płeć.
Uwaga: Istnieje jedno orzeczenie Sądu Najwyższego, które dopuściło małżeństwo transwestyty z osobą tej samej płci (była to kobieta, która uważała się za mężczyznę i zawarła małżeństwo z kobietą). Jest to jednak wyjątek, który nie ma nic wspólnego z obecną linią orzecznictwa sądów.
Jednoczesna obecność przyszłych małżonków
Prawo przewiduje wyjątek od tej zasady. Otóż istnieje możliwość zawarcia małżeństwa przez pełnomocnika. W takim wypadku należy uzyskać zgodę sądu. Niezbędną przesłanką do tego, by sąd się zgodził, są ważne powody. Do takich można zaliczyć choćby niemożliwą do pokonania przez małżonków odległość (choć oczywiście musi istnieć uzasadniony powód niemożności spotkania się małżonków). Pełnomocnictwo musi być udzielone na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym i musi wymieniać osobę, z którą małżeństwo ma być zawarte.
Uprawniony „celebrans”
„Celebrans” to osoba, która udziela ślubu. Jeśli chodzi o małżeństwo cywilne to ślubu powinien udzielić Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego, jeśli zaś chodzi o małżeństwo wyznaniowe, musi to być osoba duchowna, która w danym Kościele posiada uprawnienia do udzielania ślubów.
Uwaga: Według prawa kierownikiem urzędu stanu cywilnego w gminach mniejszych niż 50 000 jest wójt, który może zatrudnić inną osobę do pełnienia tej funkcji. W gminach większych niż 50 000 wójt (w mieście burmistrz lub prezydent miasta) ma obowiązek zatrudnić kogoś innego jako kierownika. I właśnie z tego powodu wynikają problemy. Dlaczego? Otóż jeśli wójt (burmistrz, prezydent) zatrudni kogoś innego, wtedy ów wójt traci uprawnienia do wykonywania funkcji kierownika urzędu stanu cywilnego. Czyli małżeństwo zawarte przed taką osobą będzie małżeństwem nieistniejącym!
Jednakowe oświadczenia
Tutaj należy pamiętać, że oświadczenie składane przed uprawnionym celebransem musi być oświadczeniem o jednakowej treści.
Uwaga: W wypadku ślubu wyznaniowego, należy pamiętać o tym, że oprócz złożenia oświadczenia o chęci wstąpienia w związek przed Bogiem, uprawniony duchowny musi zadać pytanie, czy przyszli małżonkowie chcą zawrzeć małżeństwo wywołujące takie skutki, jakie wywołuje małżeństwo zawarte przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego! Bez spełnienia tego warunku małżeństwo może być uznane za nieistniejące!
2. Kiedy można unieważnić małżeństwo?
Kolejną kwestią jest sprawa okoliczności powodujących, że małżeństwo może zostać uznane za nieważne.
Uwaga: Różnica pomiędzy uznaniem małżeństwa za nieistniejące a uznaniem małżeństwa za nieważne jest olbrzymia! W wypadku nieistnienia małżeństwa, uznaje się, że małżeństwo nigdy nie miało miejsca i nie wywołało żadnych skutków prawnych. W wypadku uznania małżeństwa za nieważne, uznaje się, że małżeństwo zostało zawarte lecz zostaje rozwiązane, i uznanie nieważności wywołuje takie skutki jak orzeczenie rozwodu (dotyczy to podziału majątku, alimentowania się małżonków czy władzy rodzicielskiej nad dziećmi).
Wiek
Małżeństwo może zawrzeć osoba, która ma 18 lat. Drogą wyjątku sąd może się zgodzić, aby małżeństwo zawarła 16-letnia kobieta, jeśli z okoliczności wynika, że będzie to zgodne z dobrem założonej w ten sposób rodziny. Ten zwrot oznacza po prostu, że sąd się zgodzi na zawarcie takiego małżeństwa jeśli dziewczyna jest w ciąży albo jeśli urodziła dziecko.
Jeśli jednak małżeństwo zawarł mężczyzna, który nie ukończył 18 lat, albo jeśli zawarła je kobieta, która nie ukończyła 18 lat, bądź też ukończyła 16 lat lecz nie otrzymała zgody sądu, wtedy każdy z małżonków może żądać unieważnienia małżeństwa.
Uprawnienie do wniesienia powództwa wygasa jeśli przed wniesieniem go, małżonek osiągnął pełnoletność. Drugą sytuacją jest przypadek gdy kobieta zaszła w ciążę, wtedy jej mąż nie może żądać unieważnienia małżeństwa.
Ubezwłasnowolnienie całkowite
Jeśli małżeństwo zawarła osoba ubezwłasnowolniona całkowicie, wtedy unieważnienia małżeństwa może żądać każdy z małżonków. Jeśli jednak ubezwłasnowolnienie zostało uchylone, wtedy nie można żądać unieważnienia małżeństwa.
Choroba psychiczna
Małżeństwo z osobą chorą psychiczną lub cierpiącą na niedorozwój umysłowy może zostać zawarte tylko za zgodą sądu. Sąd wydaje takie zezwolenie jeśli ustali, że stan zdrowia lub umysłu nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeśli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie. Jeśli jednak takie małżeństwo zostało zawarte bez zgody sądu, wtedy unieważnienia może żądać każdy z małżonków. Jeśli jednak choroba psychiczna ustanie, wtedy nie można unieważnić małżeństwa z jej powodu.
Bigamia
Bigamia jest wyjątkowym przypadkiem, regulowanym nie tylko przez prawo rodzinne ale również przez prawo karne. Bigamia to nic innego jak zawarcie małżeństwa przez osobę, która przebywa już w jakimś związku małżeńskim. Unieważnienia takiego małżeństwa może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny!
Uwaga: Jeśli jednak pierwsze małżeństwo ustanie lub zostało unieważnione, wtedy nie można żądać unieważnienia małżeństwa. Nie można go również żądać jeśli poprzednie małżeństwo ustało na skutek śmierci osoby dopuszczającej się bigamii.
Przykład: Jan zawarł małżeństwo z Anną. Następnie Jan zawarł małżeństwo z Kasią. Małżeństwo z Kasią zalegalizuje się jeśli pierwsze małżeństwo zostanie uznane za nieważne czy nieistniejące albo rozpadnie się na skutek rozwodu. Jeśli jednak Jan umrze, wtedy małżeństwo z Kasią nie zostanie zalegalizowane i każdy kto ma w tym interes prawny będzie mógł żądać unieważnienia małżeństwa z Kasią. Ma to niezwykle ważne znaczenie z powodu dziedziczenia. W takim wypadku uprawnioną do dziedziczenia po Janie będzie Anna, zaś Kasia nie będzie mogła dochodzić swoich praw.
Pokrewieństwo i powinowactwo
Pokrewieństwo to więź biologiczna pomiędzy członkami rodziny, zaś powinowactwo to sztuczna więź, która powstaje pomiędzy małżonkiem a rodziną współmałżonka i która pozostaje nawet po ustaniu małżeństwa (teściowa będzie powinowatą nawet po rozwodzie).
Nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa krewni w linii prostej (np. syn z matką, dziadek z wnuczką), rodzeństwo ani powinowaci w linii prostej (np. mąż z teściową, mąż z pasierbicą). Z ważnych powodów sąd jednak może zezwolić na zawarcie małżeństwa między powinowatymi.
Unieważnienia małżeństwa pomiędzy krewnymi może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny, zaś między powinowatymi każdy z małżonków.
Przysposobienie
Przysposobienie to inaczej adopcja. Zakazany jest związek małżeński pomiędzy osobą adoptującą a adoptowaną. Unieważnienia takiego małżeństwa może żądać każdy z małżonków. Nie można jednak żądać z tego powodu unieważnienia małżeństwa, jeśli stosunek przysposobienia ustał.
Wady oświadczenia woli
Jeśli ktoś złożył oświadczenie woli o wstąpieniu w związek małżeński:
Prawo do takiego żądania przysługuje tej osobie przez sześć miesięcy od momentu gdy:
Wadliwe pełnomocnictwo
Wspomniałem wcześniej, że istnieją sytuacje w których można zawrzeć ślub przez pełnomocnika. Jeśli jednak pełnomocnictwo zawiera wady, wtedy mocodawca pełnomocnika (osoba, w której imieniu pełnomocnik zawierał małżeństwo) może żądać unieważnienia małżeństwa. Wady są następujące:
Nie są odosobnione przypadki stwierdzenia nieistnienia małżeństwa udzielonego przez nieuprawnioną osobę. Wiedza w tym zakresie może być niezwykle przydatna dla przyszłych małżonków.
1. Kiedy małżeństwo nie istnieje?
Prawo przewiduje istnienie tzw. przesłanek konstytutywnych zawarcia małżeństwa, czyli takich okoliczności, które muszą zaistnieć aby małżeństwo w ogóle istniało. Jeśli jedna z tych okoliczności nie istnieje, wtedy nie dojdzie w świetle prawa do zawarcia małżeństwa i każdy kto ma w tym interes prawny będzie mógł wystąpić z powództwem o ustalenie nieistnienia małżeństwa.
Uwaga: Sformułowanie „każdy kto ma w tym interes prawny” oznacza, że z powództwem może wystąpić nie tylko niedoszły małżonek, ale każdy, kogo prawa zostałyby naruszone przez takie małżeństwo. Mogą to być np. dzieci, które w takim wypadku miałyby prawo do mniejszej części spadku.
Oto okoliczności, które muszą zostać spełnione:
Różnica płci przyszłych małżonków
Polskie prawo jak na razie nie przewiduje małżeństwa osób tej samej płci. Na gruncie konstytucji istnieje zapis, że „małżeństwo to związek kobiety i mężczyzny”. Jednak ten zapis prawny ma również inne znaczenie. Jest to zakaz obejmujący zarówno homoseksualistów jak i obojnaków i transwestytów. W przypadku obojnactwa biegły musi stwierdzić, której płci cechy przeważają u danej osoby i na podstawie takiego oświadczenia biegłego, ta osoba będzie mogła zawrzeć małżeństwo z osobą płci przeciwnej. Transwestyta natomiast, który nie przeszedł całego procesu zmiany płci (chodzi tutaj o cechy anatomiczne) nie będzie mógł zawrzeć małżeństwa z osobą „przeciwnej płci” - tzn. jeśli mężczyzna uważa się za kobietę, to z punktu widzenia prawa będzie mógł zawrzeć małżeństwo z kobietą, chyba, że poprzez zabiegi medyczne całkowicie zmieni płeć.
Uwaga: Istnieje jedno orzeczenie Sądu Najwyższego, które dopuściło małżeństwo transwestyty z osobą tej samej płci (była to kobieta, która uważała się za mężczyznę i zawarła małżeństwo z kobietą). Jest to jednak wyjątek, który nie ma nic wspólnego z obecną linią orzecznictwa sądów.
Jednoczesna obecność przyszłych małżonków
Prawo przewiduje wyjątek od tej zasady. Otóż istnieje możliwość zawarcia małżeństwa przez pełnomocnika. W takim wypadku należy uzyskać zgodę sądu. Niezbędną przesłanką do tego, by sąd się zgodził, są ważne powody. Do takich można zaliczyć choćby niemożliwą do pokonania przez małżonków odległość (choć oczywiście musi istnieć uzasadniony powód niemożności spotkania się małżonków). Pełnomocnictwo musi być udzielone na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym i musi wymieniać osobę, z którą małżeństwo ma być zawarte.
Uprawniony „celebrans”
„Celebrans” to osoba, która udziela ślubu. Jeśli chodzi o małżeństwo cywilne to ślubu powinien udzielić Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego, jeśli zaś chodzi o małżeństwo wyznaniowe, musi to być osoba duchowna, która w danym Kościele posiada uprawnienia do udzielania ślubów.
Uwaga: Według prawa kierownikiem urzędu stanu cywilnego w gminach mniejszych niż 50 000 jest wójt, który może zatrudnić inną osobę do pełnienia tej funkcji. W gminach większych niż 50 000 wójt (w mieście burmistrz lub prezydent miasta) ma obowiązek zatrudnić kogoś innego jako kierownika. I właśnie z tego powodu wynikają problemy. Dlaczego? Otóż jeśli wójt (burmistrz, prezydent) zatrudni kogoś innego, wtedy ów wójt traci uprawnienia do wykonywania funkcji kierownika urzędu stanu cywilnego. Czyli małżeństwo zawarte przed taką osobą będzie małżeństwem nieistniejącym!
Jednakowe oświadczenia
Tutaj należy pamiętać, że oświadczenie składane przed uprawnionym celebransem musi być oświadczeniem o jednakowej treści.
Uwaga: W wypadku ślubu wyznaniowego, należy pamiętać o tym, że oprócz złożenia oświadczenia o chęci wstąpienia w związek przed Bogiem, uprawniony duchowny musi zadać pytanie, czy przyszli małżonkowie chcą zawrzeć małżeństwo wywołujące takie skutki, jakie wywołuje małżeństwo zawarte przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego! Bez spełnienia tego warunku małżeństwo może być uznane za nieistniejące!
2. Kiedy można unieważnić małżeństwo?
Kolejną kwestią jest sprawa okoliczności powodujących, że małżeństwo może zostać uznane za nieważne.
Uwaga: Różnica pomiędzy uznaniem małżeństwa za nieistniejące a uznaniem małżeństwa za nieważne jest olbrzymia! W wypadku nieistnienia małżeństwa, uznaje się, że małżeństwo nigdy nie miało miejsca i nie wywołało żadnych skutków prawnych. W wypadku uznania małżeństwa za nieważne, uznaje się, że małżeństwo zostało zawarte lecz zostaje rozwiązane, i uznanie nieważności wywołuje takie skutki jak orzeczenie rozwodu (dotyczy to podziału majątku, alimentowania się małżonków czy władzy rodzicielskiej nad dziećmi).
Wiek
Małżeństwo może zawrzeć osoba, która ma 18 lat. Drogą wyjątku sąd może się zgodzić, aby małżeństwo zawarła 16-letnia kobieta, jeśli z okoliczności wynika, że będzie to zgodne z dobrem założonej w ten sposób rodziny. Ten zwrot oznacza po prostu, że sąd się zgodzi na zawarcie takiego małżeństwa jeśli dziewczyna jest w ciąży albo jeśli urodziła dziecko.
Jeśli jednak małżeństwo zawarł mężczyzna, który nie ukończył 18 lat, albo jeśli zawarła je kobieta, która nie ukończyła 18 lat, bądź też ukończyła 16 lat lecz nie otrzymała zgody sądu, wtedy każdy z małżonków może żądać unieważnienia małżeństwa.
Uprawnienie do wniesienia powództwa wygasa jeśli przed wniesieniem go, małżonek osiągnął pełnoletność. Drugą sytuacją jest przypadek gdy kobieta zaszła w ciążę, wtedy jej mąż nie może żądać unieważnienia małżeństwa.
Ubezwłasnowolnienie całkowite
Jeśli małżeństwo zawarła osoba ubezwłasnowolniona całkowicie, wtedy unieważnienia małżeństwa może żądać każdy z małżonków. Jeśli jednak ubezwłasnowolnienie zostało uchylone, wtedy nie można żądać unieważnienia małżeństwa.
Choroba psychiczna
Małżeństwo z osobą chorą psychiczną lub cierpiącą na niedorozwój umysłowy może zostać zawarte tylko za zgodą sądu. Sąd wydaje takie zezwolenie jeśli ustali, że stan zdrowia lub umysłu nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeśli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie. Jeśli jednak takie małżeństwo zostało zawarte bez zgody sądu, wtedy unieważnienia może żądać każdy z małżonków. Jeśli jednak choroba psychiczna ustanie, wtedy nie można unieważnić małżeństwa z jej powodu.
Bigamia
Bigamia jest wyjątkowym przypadkiem, regulowanym nie tylko przez prawo rodzinne ale również przez prawo karne. Bigamia to nic innego jak zawarcie małżeństwa przez osobę, która przebywa już w jakimś związku małżeńskim. Unieważnienia takiego małżeństwa może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny!
Uwaga: Jeśli jednak pierwsze małżeństwo ustanie lub zostało unieważnione, wtedy nie można żądać unieważnienia małżeństwa. Nie można go również żądać jeśli poprzednie małżeństwo ustało na skutek śmierci osoby dopuszczającej się bigamii.
Przykład: Jan zawarł małżeństwo z Anną. Następnie Jan zawarł małżeństwo z Kasią. Małżeństwo z Kasią zalegalizuje się jeśli pierwsze małżeństwo zostanie uznane za nieważne czy nieistniejące albo rozpadnie się na skutek rozwodu. Jeśli jednak Jan umrze, wtedy małżeństwo z Kasią nie zostanie zalegalizowane i każdy kto ma w tym interes prawny będzie mógł żądać unieważnienia małżeństwa z Kasią. Ma to niezwykle ważne znaczenie z powodu dziedziczenia. W takim wypadku uprawnioną do dziedziczenia po Janie będzie Anna, zaś Kasia nie będzie mogła dochodzić swoich praw.
Pokrewieństwo i powinowactwo
Pokrewieństwo to więź biologiczna pomiędzy członkami rodziny, zaś powinowactwo to sztuczna więź, która powstaje pomiędzy małżonkiem a rodziną współmałżonka i która pozostaje nawet po ustaniu małżeństwa (teściowa będzie powinowatą nawet po rozwodzie).
Nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa krewni w linii prostej (np. syn z matką, dziadek z wnuczką), rodzeństwo ani powinowaci w linii prostej (np. mąż z teściową, mąż z pasierbicą). Z ważnych powodów sąd jednak może zezwolić na zawarcie małżeństwa między powinowatymi.
Unieważnienia małżeństwa pomiędzy krewnymi może żądać każdy, kto ma w tym interes prawny, zaś między powinowatymi każdy z małżonków.
Przysposobienie
Przysposobienie to inaczej adopcja. Zakazany jest związek małżeński pomiędzy osobą adoptującą a adoptowaną. Unieważnienia takiego małżeństwa może żądać każdy z małżonków. Nie można jednak żądać z tego powodu unieważnienia małżeństwa, jeśli stosunek przysposobienia ustał.
Wady oświadczenia woli
Jeśli ktoś złożył oświadczenie woli o wstąpieniu w związek małżeński:
- znajdując się w stanie wyłączenia świadomego wyrażenia woli
- pod wpływem błędu co do tożsamości drugiej osoby
- pod wpływem groźby drugiej strony albo osoby trzeciej (jeśli mógł się obawiać, że jemu albo innej osobie grozi ważne niebezpieczeństwo osobiste)
Prawo do takiego żądania przysługuje tej osobie przez sześć miesięcy od momentu gdy:
- ustał stan wyłączenia świadomego wyrażenia woli
- wykryła błąd
- ustała obawa wywołana groźbą
Wadliwe pełnomocnictwo
Wspomniałem wcześniej, że istnieją sytuacje w których można zawrzeć ślub przez pełnomocnika. Jeśli jednak pełnomocnictwo zawiera wady, wtedy mocodawca pełnomocnika (osoba, w której imieniu pełnomocnik zawierał małżeństwo) może żądać unieważnienia małżeństwa. Wady są następujące:
- nie było zezwolenia sądu na zawarcie małżeństwa za pośrednictwem pełnomocnika
- nieważne pełnomocnictwo
- pełnomocnictwo zostało odwołane
Michał Jezierski
