Schizofrenia paranoidalna - dlaczego właśnie ja?

Schizofrenia to nie choroba. Jest to grupa różnych zaburzeń, z których wyłaniają się pewne charakterystyczne objawy, zwane osiowymi. Dotyczą one ludzkiego umysłu i jego „wytworów”.

Schizofrenia wpływa negatywnie na funkcjonowanie człowieka w społeczeństwie, a także silnie piętnuje. Co istotne, często pozostaje nierozpoznana, a w związku z tym nieleczona, co z kolei potęguje cierpienie chorego, jego bezradność wobec zaistniałego stanu, jak również staje się on obiektem jeszcze bardziej destrukcyjnych i pogrążających go kpin oraz dyskryminacji.

Schizofrenia może być wstępnie rozpoznana przez lekarza rodzinnego, który jest zobligowany do przekonania i skierowania pacjenta na specjalistyczną diagnostykę i terapię zaburzenia. Specjalistą, który zajmuje się schizofrenią całościowo, jest lekarz psychiatra.

Objawy schizofrenii
Wspomniane wcześniej objawy osiowe ustalił twórca nazwy zaburzenia, Eugen Bleuler. Zaobserwował on, że niezależnie od typu i postaci schizofrenii, można dostrzec u chorego splot następujących symptomów:

• zaburzenia formalne myślenia, przejawiające się np. w zaburzeniach treści wypowiedzi i jej formy, dziwaczności;
• zaburzenia afektu, polegające na zobojętnieniu uczuciowości, jej rozszczepieniu, izolacji emocjonalnej, nieadekwatna manifestacja nastroju;
• autyzm, czyli wycofanie z życia, izolacja społeczna, zamykanie się w świecie swoich przeżyć;
• ambiwalencję, np. poprzez jednoczesne doznawanie sprzecznych uczuć, dwuwartościwość tych przeżyć;
• dodatkowo: urojenia, omamy, zaburzenia pamięci, objawy związane z ruchem, somatyczne.

Schizofrenii nie stwierdza się ot tak, po zaobserwowaniu objawów. Potrzebna jest wnikliwa, rozłożona nieco w czasie obserwacja chorego. Według klasyfikacji ICD-10, objawy muszą występować minimum przez miesiąc, natomiast amerykańska klasyfikacja DSM-IV dodatkowo zaleca obserwowanie objawów u pacjenta przez okres 6 miesięcy, nawet przy słabo wyrażonych symptomach.

Omamy i urojenia
Jeszcze we wstępie trzeba wyjaśnić dwie istotne sprawy: urojenia i omamy. Często mylimy te dwa pojęcia, nadając im to samo znaczenie, a są to dwa zupełnie inne objawy.
Urojenia to zaburzenia treści myślenia, fałszywe przekonania, sądy. Mają podłoże chorobowe, co jest zauważalne w głębokim przekonaniu pacjenta o ich prawdziwości i których nie koryguje mimo oczywistych dowodów błędności.
Omamy, czyli halucynacje to zaburzenia spostrzegania. Polegają na doświadczaniu nieprawidłowych spostrzeżeń, powstających bez udziału bodźców. Również są odbierane przez chorego jako cos realnego. Można wyróżnić omamy wzrokowe, słuchowe, węchowe i czuciowe.

Kryteria diagnostyczne schizofrenii
W Polsce diagnozuje się schizofrenie na podstawie kryteriów ICD-10. Wspomniane niżej objawy nie mogą wynikać z zaburzeń nastroju, przemęczenia lub chorób somatycznych. Aby postawić właściwą diagnozę, musi wystąpić jeden z poniższych symptomów:

• echo myśli, czyli wrażenie (omamy słuchowe) „odsłonięcia”, „rozgłaśniania” myśli, nasyłania i zabierania – „wykradania” myśli, powtarzanie ich;
• urojenia oddziaływania – owładnięcia lub wpływu; chory jest przekonany, że jest pod czyjąś kontrolą, nie ma potrafi sam podjąć decyzji z tego powodu; zgłaszany przez chorego wpływ ma cechy magiczności, jest nienaturalny i „na odległość” lub chory zgłasza, że jest w stanie kimś lub czymś sterować (zdolności nadprzyrodzone);
• spostrzeżenia urojeniowe, czyli zgłoszenie realnego, zgodnego z rzeczywistością spostrzeżenia, któremu osoba chora przypisuje ogromne znaczenie, jednak bez jakichkolwiek racjonalnych czy emocjonalnych powodów;
• omamy słuchowe: słyszenie głosów komentujących chorego, prowadzących dyskusję, wypowiadające zakazy, nakazy, wulgaryzmy, przekleństwa, obelgi, rozmowa o chorym w osobie trzeciej;
• pseudohalucynacje, czyli zaburzenia narzucone z zewnątrz, ale bez bodźca; zlokalizowane w przestrzeni wewnętrznej, np. w głowie; przeżywanie nieprawidłowych spostrzeżeń lub wrażeń zmysłowych, „głosu sumienia”, „głosów z wnętrza ciała”, widzenie „oczami wyobraźni”;
• utrwalone urojenia innego rodzaju, których treść jest nierzeczywista i niedostosowana kulturowo.

Do kryteriów diagnostycznych zalicza się również poniższe, ale do stwierdzenia schizofrenii potrzebne jest zaobserwowanie dwóch z nich:

• omamy utrwalone, jeśli towarzyszą im urojenia lub utrwalone myśli nadwartościowe;
• tworzenie nowych słów (neologizmy), rozkojarzenie i niedostosowanie swojej wypowiedzi np. do tematu, chwili;
• zachowanie katatoniczne, czyli obniżenie lub zwiększenie aktywności ruchowej; osłupienie, sztywność, pobudzenie, niezwykłe pozycje, zastyganie w nich, utrzymywanie pozycji przez kogoś nadanej;
• objawy negatywne, zwane ubytkowymi, dotyczą deficytów w postaci anergi (brak energii, sił), anhedonii (niemożność odczuwania przyjemności), apatii, awolicji (zaburzenia zachowania celowego, pasywność, brak siły woli), alogii (zubożenie słownictwa, unikanie rozmowy, brak spontaniczności w rozmowie), izolacji, wycofania emocjonalnego i społecznego, unikanie kontaktu, spłycony afekt, trudności z myśleniem abstrakcyjnym;
• zmiany zachowania widoczne i znaczące (dziwne motywy określonych zachowań, chorobliwa wrogość do ludzi).

Typy zaburzenia
Dla właściwego postępowania leczniczego, schizofrenię podzielono na dwa typy:

Typ pierwszy, w którym dominują tzw. objawy pozytywne, czyli psychotyczne, wytwórcze, jak omamy i urojenia oraz pobudzenie ruchowe, agresja, podniecenie i myślenie odnoszące (chory myśli, że jest w centrum wszystkiego, że wszystko co się dzieje jest z nim powiązane, radio i telewizja przekazują mu specjalne komunikaty, ma przeczucie że jest śledzony i obserwowany, przeczy swojemu pochodzeniu).

Typ drugi, charakteryzujący się występowaniem objawów negatywnych. Zaliczamy do nich wspomniane wcześniej anergię, anhedonię, awolicję, alogię, spłycenie lub stępienie afektu, izolację, wycofanie z życia, unikanie kontaktu itd. W tym typie obserwuje się zmiany w strukturze mózgu i gorsze rokowanie w leczeniu.

Schizofrenia paranoidalna
Schizofrenia paranoidalna jest najczęściej obserwowanym zaburzeniem tego rodzaju. Nadzieją dla chorych jest fakt, ze zaburzenie to zostało najdokładniej poznane i opisane, a leczenie najlepiej rokuje ze wszystkich rodzajów schizofrenii. Objawy, które pozwoliły na sprecyzowanie postaci paranoidalnej przypadłości, to:

• urojenia paranoidalne – dziwaczne treści, niespójne urojenia, nielogiczne, nieadekwatne zabarwienie emocjonalne;
• urojenia prześladowcze – przeświadczenie o byciu prześladowanym, „odsłanianym publicznie”, posiadaniu wrogów i nieprzychylnego nastawienia innych, co może wzbudzać w chorym chęć do działań odwetowych;
• urojenia wielkościowe – czyli przekonanie o swoim wysokim statusie, wybitności, mocy i możliwościach, co wpływa na zawyżenie samooceny;
• urojenia owładnięcia, wpędzające chorego w przekonanie o tym, ze jakaś siła owładnęła jego osobę, umysł, co wpływa na jego działanie i kieruje jego myślami;
• urojenia nasyłania myśli, zabierania, odsłoniecia ich, kontrolowania, zatarcie granic między światem zewnętrznym, innymi ludźmi a chorym
• spostrzeżenia urojeniowe;
• omamy słuchowe (dyskutujące, komentujące zachowanie chorego, nakazujące, mówiące o nim w trzeciej osobie; słyszenie „głosów” pochodzących z ciała chorego), rzadziej inne;
• niekiedy automatyzmy psychiczne; który polega na przymusowym wykonywaniu jakiejś czynności, co nie jest zależne od woli chorego, a nawet wbrew jej; jest to dla pacjenta coś nowego i obcego; natłok obcych myśli (mantyzm);
• zmiany zachowania: pobudzenie, agresja, poczucie ciągłego zagrożenia.

Mogą jeszcze wystąpić zaburzenia formalne myślenia, napędu ruchowego oraz afektu, o których wspomniano wyżej.

Różnicowanie i ustalenie rozpoznania
Rozpoznanie choroby nie jest łatwe, o czym najlepiej wiedzą klinicyści zajmujący się zaburzeniem. Wymaga ono długotrwałej obserwacji stanu chorego w oparciu o ustalone kryteria. Trzeba mieć jeszcze na uwadze, że podobne objawy mogą występować u ludzi z:

• przewlekłymi zaburzeniami urojeniowymi, jak paranoja i parafrenia,
• depresją psychotyczną,
• zaburzeniami schizoafektywnymi,
• uszkodzeniem mózgu,
• neuroinfekcjami jak np. zakażenie mózgu wirusem opryszczki,
• zatruciem, np. kokainą.

Pacjentowi po pierwszym epizodzie z objawami psychotycznymi należy wykonać zestaw badań, w których uwzględnia się laboratoryjne, neurologiczne, toksykologiczne oraz obrazowe, np. tomografia komputerowa głowy.

Leczenie schizofrenii paranoidalnej
Z uwagi na to, że schizofrenia paranoidalna pojawia się najczęściej, istnieje wiele badań na jej temat. Pozwoliło to stworzyć i rozwinąć właściwe metody terapeutyczne o dużej skuteczności.
Leczenie polega na całościowym podejściu do pacjenta i jego bogatego świata przeżyć. Chory powinien wyrazić zgodę na leczenie, chcieć tego i uczestniczyć aktywnie w swojej terapii.
Podejście lecznicze łączy farmakoterapię neuroleptykami, czyli lekami przeciwpsychotycznymi, zmniejszającymi objawy urojeniowe i omamowe; psychoterapię – indywidualną, grupową, rodzinną, trening umiejętności społecznych, budżetowy oraz socjoterapię, które mają na celu zmniejszyć wyalienowanie chorego i zminimalizować skutki wycofania.
Jeżeli to możliwe, do terapii włącza się rodzinę i resztę bliskich osób, co zwiększa poczucie bezpieczeństwa chorego, wspiera go w walce z objawami zaburzenia, zmniejsza poczucie osamotnienia i napiętnowania. Poznanie specyfiki schizofrenii przez osoby z otoczenia chorego, pozwala głębiej poznać i zrozumieć to co się z nim dzieje. Uświadamia istotę bliskości, właściwej komunikacji i reagowania na objawy, jak również szacunku dla przeżyć pacjenta. Towarzyszenie, wsparcie i zrozumienie są niezbędne do usprawnienia procesu terapeutycznego.

Opracowano na podstawie:
1. Heitzman J., Psychiatria Podręcznik dla studiów medycznych, PZWL, Warszawa 2007
2. Cameron A. D., Sidorowicz S. K. (red. wyd. polskiego), Psychiatria – Crash Course, Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław 2005
3. http://www.badanianadschizofrenia.org/index.php?get=page,348,198
4. http://www.schizofrenia.com.pl/